Wat is de relatie tussen traumatische ervaringen en chronische fysieke pijn?

Traumatische ervaringen, zoals Adverse Childhood Experiences (ACE’s) en posttraumatische stressstoornis (PTSS), hangen sterk samen met een verhoogd risico op chronische pijn op volwassen leeftijd^1,3-7. Deze relatie is bidirectioneel: trauma vergroot de kans op het ontwikkelen van chronische pijn, terwijl chronische pijn op zijn beurt traumaklachten kan versterken^8,9.

Auteurs: Gerda Wesseling PhD, klinisch psycholoog en Mathilde Giepman-Pronk PhD, psycholoog

Mensen met een traumageschiedenis hebben bijvoorbeeld een aanzienlijk grotere kans op functionele somatische syndromen, zoals fibromyalgie¹⁰. Bovendien is het effect van trauma cumulatief: hoe meer traumatische ervaringen iemand heeft meegemaakt, hoe groter de kans op zowel pijnklachten als psychische problemen⁵.

De relatie tussen trauma en chronische pijn wordt verklaard door een samenspel van:

• Biologische factoren:
  Trauma kan leiden tot veranderingen in hersengebieden die betrokken zijn bij pijnverwerking en tot een ontregelde stressrespons. Dit beïnvloedt het endocriene, zenuw- en immuunsysteem. Chronische stress zorgt voor een verhoogde waakzaamheid voor dreiging, waardoor pijn sterker wordt ervaren. Ook kan centrale sensitisatie optreden: het zenuwstelsel wordt gevoeliger voor pijn en minder goed in staat om pijn te remmen^{1-5, 11, 12}.     
• Psychologische factoren:
  Traumatische ervaringen gaan vaak gepaard met problemen in emotieregulatie, een verhoogde neiging tot piekeren en catastroferen over pijn, en vermijdingsgedrag. Deze processen versterken zowel de pijnbeleving als de stress^2,3,8.

Deze factoren worden geïllustreerd in het figuur, overgenomen uit Dieu & Briganti, 2025.

Implicaties voor behandeling

Deze inzichten benadrukken het belang van een interdisciplinaire, biopsychosociale en trauma-geïnformeerde benadering bij chronische pijn¹³. Het is belangrijk om patiënten te screenen op trauma en PTSS, en om ook pijn-gerelateerde herinneringen in kaart te brengen die de klachten kunnen hebben veroorzaakt of kunnen onderhouden (Nederlandse Richtlijn voor Chronische Pijnrevalidatie).

Rol van EMDR

EMDR blijkt effectief in het verminderen van pijnintensiteit en geassocieerde psychische klachten zoals angst en depressie en het verbeteren van de kwaliteit van leven ^{14, 15, 16}. Vooral patiënten met een traumageschiedenis lijken baat te hebben, met in sommige studies tot 50% klinisch relevante verbetering^17,18.

Met behulp van het gevolgenmodel kan worden bepaald welke rol onverwerkte ervaringen spelen bij de pijnklachten. Wanneer er aanwijzingen zijn voor PTSS of beladen pijnherinneringen, wordt aangeraden om eerst EMDR-therapie toe te passen, zodat de patiënt daarna beter kan profiteren van de revalidatiebehandeling.

De meeste studies gebruiken het standaard EMDR-protocol, gericht op traumatische herinneringen, pijn-gerelateerde ervaringen en actuele pijntriggers. Soms wordt ook een specifiek pijnprotocol toegepast, zoals bijvoorbeeld beschreven door Grant & Threlfo (2002)¹⁹ en Carlijn de Roos en Sandra Veenstra in een hoofdstuk over EMDR bij chronische pijn in een eerdere versie van het EMDR handboek²¹. Onderzoek laat echter zien dat het standaard EMDR-protocol effectiever is dan een puur pijngerichte aanpak, wat erop wijst dat het verwerken van onderliggende traumatische ervaringen belangrijker is dan alleen focussen op de pijn zelf²⁰.

Hoewel de resultaten positief zijn, is er nog behoefte aan grootschalig onderzoek om deze bevindingen verder te bevestigen^{2, 13}.

→ Leestip voor wie meer wil weten over de relatie tussen traumatische ervaringen en chronische pijn: klik hier voor een review van Tidmarsh et al. (2022).

Referenties

• LV Butska et al. Adverse childhood experiences and the psychopathogenesis of chronic pain: A narrative review. Polski merkuriusz lekarski : organ Polskiego Towarzystwa Lekarskiego (2026). Https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41554075/
• CE Dieu et al. The role of emotions in the relationship between childhood traumas and chronic pain in adulthood: a scoping review. Psychiatria Danubina (2025). Https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40982811/
• LV Tidmarsh et al. The Influence of Adverse Childhood Experiences in Pain Management: Mechanisms, Processes, and Trauma-Informed Care. Frontiers in pain research (Lausanne, Switzerland) (2022). Https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756908/
• A Gkiouzeli et al. From childhood struggles to adult strains: A systematic review of the impact of adverse childhood experiences on psycho-emotional functioning, pain outcomes, and quality of life in populations experiencing chronic pain. British journal of pain (2026). Https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41799412/
• DA Davis et al. Are reports of childhood abuse related to the experience of chronic pain in adulthood? A meta-analytic review of the literature. The Clinical journal of pain (2005). Https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16093745/
• KP Nicolson et al. What is the association between childhood adversity and subsequent chronic pain in adulthood? A systematic review. BJA open (2023). Https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37588177/
• Z Chen et al. Bidirectional Mendelian randomization study reveals interplay between multisite chronic pain and Post-traumatic stress disorder. Scientific reports (2025). Https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40033042/
• SG Ravyts et al. PTSD and chronic pain: A systematic review and meta-analysis of mediation studies. The journal of pain (2025). Https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41207404/
• N Afari et al. Psychological trauma and functional somatic syndromes: a systematic review and meta-analysis. Psychosomatic medicine (2013). Https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24336429/
• TE Lim et al. Brain correlates of psychological trauma in chronic pain: A systematic review. Neuroscience and biobehavioral reviews (2026). Https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41592642/
• N Nanavaty et al. Traumatic Life Experience and Pain Sensitization: Meta-analysis of Laboratory Findings. The Clinical journal of pain (2022). Https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36524769/
• M Karimov-Zwienenberg et al. Childhood trauma, PTSD/CPTSD and chronic pain: A systematic review. Plos one (2024). Https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39213321/
• Vidal, A. A. C., Alcón, M. F. R., & Sotorrío, E. I. (2025). Fibromyalgia and post-traumatic stress disorder: A systematic review. Psychiatry research, 351, 116635. Https://doi.org/10.1016/j.psychres.2025.116635
• A Singla et al. Eye Movement Desensitization and Reprocessing for Chronic Pain: A Systematic Review. Journal of integrative and complementary medicine (2025). Https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40735790/
• Nieves Arias Suárez et al. EMDR Versus Treatment-as-Usual in Patients With Chronic Non-Malignant Pain: A Randomized Controlled Pilot Study. Journal of EMDR Practice and Research (2020). Https://doi.org/10.1891/emdr-d-20-00004/
• Alexandra Mazzola et al. EMDR in the Treatment of Chronic Pain. Journal of EMDR Practice and Research (2009). Https://doi.org/10.1891/1933-3196.3.2.66/
• M Borst et al. The effect of eye movement desensitization and reprocessing on fibromyalgia: A multiple-baseline experimental case study across ten participants. Neuropsychological rehabilitation (2024). Https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38385531/
• A Gerhardt et al. Eye Movement Desensitization and Reprocessing vs. Treatment-as-Usual for Non-Specific Chronic Back Pain Patients with Psychological Trauma: A Randomized Controlled Pilot Study. Frontiers in psychiatry (2017). Https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28066274/
• Grant, M., & Threlfo, C. (2002). EMDR in the treatment of chronic pain. Journal of clinical psychology, 58(12), 1505–1520. Https://doi.org/10.1002/jclp.10101
• Brennstuhl, M. J., Tarquinio, C., & Bassan, F. (2016). Use of an eye movement desensitization and reprocessing (EMDR) therapy in chronic pain management: A pilot study. Pratiques Psychologiques, 22(1), 17–29. Https://org/10.1016/j.prps.2015.11.002
• De Jongh, A., & Ten Broeke, E. (2008). Handboek EMDR: Een geprotocolleerde behandelmethode voor de gevolgen van psychotrauma. Amsterdam: Pearson Assessment and Information.