Patiënt of cliënt? Taal als spiegel van de GGZ.

Nov 18, 2026 | Artikel, Overige

Binnen de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) worden de termen cliënt en patiënt door elkaar gebruikt voor mensen die geestelijke gezondheidszorg ontvangen. Ook binnen Nederlandse GGZ-organisaties bestaat hierover geen eenduidigheid. Nederlandse zorgstandaarden gebruiken overwegend de term patiënt, onder meer vanuit de wens om consistentie in terminologie te bevorderen, hoewel ook cliënt een gangbare benaming is. Bij Faas Psychologie is gekozen voor de term patiënt.

Maar welke overwegingen liggen ten grondslag aan deze keuze? En, is er wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de voorkeuren van zorgverleners en mensen die geestelijke gezondheidszorg ontvangen?

Auteurs: Mathilde Giepman-Pronk PhD, psycholoog en Gerda Wesseling PhD, klinisch psycholoog

De herkomst en geschiedenis van patiënt en cliënt

De etymologie van beide woorden laat verschillende associaties zien. Het woord patiënt is via het Frans ontleend aan het Latijnse patiens, dat onder meer ‘lijdend’, ‘verdraagzaam’ of ‘ondergaand’ betekent. In deze oorspronkelijke betekenis ligt een zekere passiviteit besloten: de patiënt ondergaat onderzoek, behandeling of begeleiding. Dit sluit aan bij het klassieke medische model, waarin de patiënt een gezondheidsprobleem heeft en afhankelijk is van de specifieke deskundigheid van de zorgverlener.

Cliënt is ontleend aan het Latijnse cliens, dat samenhangt met ‘horen bij’ of ‘onder bescherming staan’. In het oude Rome was een cliens iemand die zich onder de bescherming van een invloedrijker persoon, de patronus, stelde. De term verwijst daarmee oorspronkelijk naar een relatie waarin iemand zich voor bescherming, hulp of dienstverlening tot een ander wendt.

Wat zegt de wetenschap?

Een zoektocht via EvidenceHunt laat zien dat wetenschappelijke studies naar voorkeuren voor patiënt of cliënt binnen de GGZ schaars zijn. Een systematische review uit 2012, gebaseerd op elf empirische studies, laat zien dat mensen die gebruikmaken van geestelijke gezondheidszorg overwegend de voorkeur geven aan de term patiënt (Dickens et al., 2012). Een scoping review uit 2019 komt tot een vergelijkbare conclusie (Costa et al., 2019). Beide studies gaan echter nauwelijks in op de overwegingen achter deze voorkeur.

Opvallend is dat de voorkeur voor patiënt overeind blijft ondanks ontwikkelingen binnen de gezondheidszorg als persoonsgerichte zorg, gezamenlijke besluitvorming en toenemende commercialisering. Deze ontwikkelingen zouden juist aanleiding kunnen geven tot een grotere voorkeur voor cliënt, omdat deze term beter aansluit bij een gelijkwaardige en consumentgerichte benadering van zorg. Costa et al. (2019) noemen het zogenoemde mere-exposure-effect als mogelijke verklaring hiervoor: vertrouwdheid met een term kan ertoe leiden dat deze positiever wordt ervaren.

Soms wordt gesteld dat de gekozen term voor mensen die psychologische zorg ontvangen stigmatiserend of juist bekrachtigend kan werken. Patiënt zou de nadruk te sterk op de aandoening leggen, terwijl cliënt meer ruimte biedt voor een holistische benadering waarin de mens achter de zorgvraag centraal staat.

Er is onderzocht of de gebruikte benaming invloed heeft op stigmatisering. In een gerandomiseerde studie met 526 Amerikaanse deelnemers werd een man met een psychische aandoening aangeduid als patiënt, cliënt, consument of service user (Fischer et al., 2020). Er werden geen algemene verschillen in stigmatiserende attitudes gevonden. Wel bleek een interactie met eerdere ervaringen met geestelijke gezondheidszorg: deelnemers die zelf eerder psychische hulp hadden gezocht, beoordeelden cliënt mogelijk als stigmatiserender. De auteurs concluderen dat de gekozen term op zichzelf slechts beperkte invloed lijkt te hebben op de beeldvorming rond mensen met een psychische aandoening.

 

 

Inhoudelijke en maatschappelijke overwegingen

Naast empirische bevindingen zijn er inhoudelijke en maatschappelijke argumenten om bij de terminologie stil te staan. De Nederlandse psychiater Wilbert van Rooij uitte in 2011 zorgen over het toenemende gebruik van cliënt. Volgens hem kan deze term de ernst van psychiatrische problematiek en de afhankelijkheid van professionele zorg verhullen. Vooral mensen met ernstige psychiatrische aandoeningen zijn niet altijd in staat hun zorgvraag te formuleren, aanbieders tegen elkaar af te wegen of zelfstandig de regie te voeren. Van Rooij pleit daarom voor een herwaardering van de term patiënt, omdat deze volgens hem de ernst van psychiatrische problematiek én de verantwoordelijkheid van zorgverleners duidelijker tot uitdrukking brengt.

Een vergelijkbare keuze maakte de American Psychological Association (APA), die zich in 2018 expliciet uitsprak voor het gebruik van patiënt in haar publicaties. Deze keuze berust niet primair op de veronderstelling dat patiënt minder stigmatiserend is, aangezien daarvoor onvoldoende wetenschappelijk bewijs bestaat. Volgens de APA sluit patiënt beter aan bij de gezondheidszorgcontext en interprofessionele samenwerking. Bovendien benadrukt de term dat psychologische zorg een volwaardig onderdeel van de gezondheidszorg is en niet uitsluitend als commerciële dienstverlening moet worden beschouwd.

Patiënt zou de nadruk te sterk op de aandoening leggen, terwijl cliënt meer ruimte biedt voor een holistische benadering waarin de mens achter de zorgvraag centraal staat.

Conclusie

De termen patiënt en cliënt dragen verschillende associaties met zich mee. Patiënt benadrukt eerder het lijden, de aandoening en de afhankelijkheid van professionele deskundigheid, terwijl cliënt meer nadruk legt op de relatie tussen degene die hulp vraagt en degene die deze biedt. In een zorglandschap waarin autonomie, gelijkwaardigheid en gezamenlijke besluitvorming centraal staan, kan cliënt daarom aantrekkelijk lijken. Tegelijkertijd kan worden betoogd dat de geschiktheid van beide termen mede afhankelijk is van de zorgcontext en de mate waarin iemand in staat is zelf de regie te voeren. Binnen de ambulante specialistische GGZ, bijvoorbeeld, kan de term cliënt zeer passend zijn. Mensen kunnen, ondanks aanzienlijke beperkingen in hun persoonlijk en maatschappelijk functioneren, in belangrijke mate de regie over hun eigen leven behouden. In dergelijke situaties sluit de term cliënt aan bij het uitgangspunt dat de persoon die zorg ontvangt een actieve en zelfstandige rol vervult binnen het zorgproces. In zorgsettings waarin sprake is van hoogintensieve specialistische zorg voor mensen met ernstige psychiatrische aandoeningen, zoals derdelijnszorginstellingen of intensieve ambulante behandelvormen, waaronder FACT-teams, kan de term patiënt daarentegen meer voor de hand liggen. Desondanks is de relatie tussen patiënt en zorgverlener inherent asymmetrisch, omdat de zorgverlener verantwoordelijkheid neemt voor de zorg van de ander. Dit betekent echter niet dat de patiënt per definitie passief is of dat zijn handelingsvermogen wordt beperkt (Möller-Nielsen et al., 2025).

De beschikbare literatuur biedt geen doorslaggevend argument om patiënt of cliënt als universeel beste term aan te wijzen. Onderzoek binnen de Nederlandse context ontbreekt bovendien grotendeels. De keuze om bij Faas Psychologie de term patiënt te gebruiken, is echter wel een bewuste keuze, mede geïnspireerd door de APA-richtlijn uit 2018. Niet omdat cliënt per definitie onjuist of stigmatiserend zou zijn, maar omdat patiënt duidelijk maakt dat het binnen de GGZ gaat om mensen die vanwege psychische problematiek gezondheidszorg ontvangen, net zoals we mensen die vanwege lichamelijke problematiek gezondheidszorg ontvangen, doorgaans zonder discussie patiënten noemen. Tegelijkertijd vraagt het gebruik van de term patiënt om een zorgpraktijk waarin de patiënt niet wordt gereduceerd tot zijn aandoening, maar wordt benaderd als persoon, met ruimte voor autonomie, gelijkwaardigheid en gezamenlijke besluitvorming. Zo kan de term patiënt worden gebruikt zonder terug te vallen in een uitsluitend paternalistisch medisch model.

 

.

 De keuze om bij Faas Psychologie de term patiënt te gebruiken, is echter wel een bewuste keuze, mede geïnspireerd door de APA-richtlijn uit 2018.

Referenties

  1. American Psychological Association (2018). APA RESOLUTION for the Use of the Term Patient in American Psychological Association Policies, Rules, and Public Relations Activities When Referring to the Health-Related and Scientific Activities of Health Service Psychologists and Scientists in Health Care Services and Settings. Geraadpleegd via: https://www.apa.org/about/policy/health#HealthCare
  2. Costa, D. S. J., Mercieca-Bebber, R., Tesson, S., Seidler, Z., & Lopez, A. L. (2019). Patient, client, consumer, survivor or other alternatives? A scoping review of preferred terms for labelling individuals who access healthcare across settings. BMJ open, 9(3), e025166. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2018-025166
  3. Dickens, G., & Picchioni, M. (2012). A systematic review of the terms used to refer to people who use mental health services: user perspectives. The International journal of social psychiatry, 58(2), 115–122. https://doi.org/10.1177/0020764010392066
  4. Fischer, M. W., Johnson-Kwochka, A. V., Firmin, R. L., Sheehan, L., Corrigan, P. W., & Salyers, M. P. (2020). Patient, client, consumer, or service user? An empirical investigation into the impact of labels on stigmatizing attitudes. Psychiatric rehabilitation journal, 43(3), 197–204. https://doi.org/10.1037/prj0000406
  5. Nielsen, K. M., Nordgaard, J., & Henriksen, M. G. (2025). Fundamental issues in epistemic injustice in healthcare. Medicine, health care, and philosophy, 28(2), 291–301. https://doi.org/10.1007/s11019-025-10259-6
  6. Van Rooij, Wilbert. (2011). Een patiënt is geen cliënt – marktdenken in de ggz ondermijnt zorg voor kwetsbare patiënten. Medisch Contact, 66 (31-32), 1914-1916. Geraadpleegd via: https://share.google/LhRPQNWpzkv15jt2u

Meer interessante artikelen

Overige

Hoe weet je of je klaar bent met therapie?

Een psychologisch traject kan soms een langere tijd duren. Als je jouw psycholoog wekelijks spreekt, bouw je een bijzondere (therapeutische) band met elkaar op. Maar vroeg of laat komt er aan elk behandeltraject een einde. En dat kan best wel lastig zijn. Want hoe...